Uitgebreide basisinformatie over teken en de ziekte van Lyme

Wat is een teek?
Teken op nagel

Teken zijn bloedzuigende parasieten die behoren tot de spinachtigen. Het zijn dus geen insecten. Ze voeden zich met het bloed van zoogdieren, vogels en soms ook van reptielen en amfibieën. In Europa komen de meeste tekenbeten bij de mens van de harde teek Ixodes ricinus (schapenteek).

Het lichaam van een teek is rond tot ovaal en plat. Een volgezogen teek is bijna bolvormig. Het ontwikkelingsstadium en de soort bepalen de grootte van een teek. Larven zijn 0,5 tot 1 millimeter groot en hebben zes poten. Nimfen en adulten zijn respectievelijk 2 tot 3,5 millimeter en 7 tot 15 millimeter groot en hebben acht poten. Je herkent de Ixodes ricinus aan haar bruin-zwarte kleur.   

Een tekenbeet is pijnloos, omdat een teek samen met haar speeksel ook verdovings- en antistollingsstoffen uitscheidt. Je voelt een teek dus niet bijten. Bovendien houdt een teek van warme (en dus niet goed zichtbare) plekjes, zoals knieholtes, liezen, bilspleet, haarlijn, navel en oksels. Daarom is het belangrijk om je lichaam goed en grondig op tekenbeten te controleren nadat je in de natuur geweest bent.

Waar komen teken voor?

Teken komen voornamelijk voor in bossen, heides, weilanden, parken, tuinen en zelfs duinen. Ze bevinden zich voornamelijk op de bodem of in de onderste lagen van de vegetatie. Als ze een nieuwe gastheer zoeken, klimmen of kruipen ze op hoog gras, varens en lage struiken van 20 tot 70 centimeter hoog. Eenmaal op het lichaam kruipt een teek verder op zoek naar een geschikte plaats om zich vast te hechten. Een teek springt niet, en laat zich ook niet uit een boom vallen. 

Teken komen het hele jaar door voor, maar ze zijn voornamelijk actief tussen maart en oktober, als de buitentemperatuur meer dan 7-10°C bedraagt. De meeste tekenbeten worden in mei, juni en juli opgetekend, omdat het weer dan warmer is en er meer mensen de natuur in trekken.

Wat is de ziekte van Lyme?

De zieke van Lyme, of lymeborreliose, is een infectieziekte die veroorzaakt wordt door een bacterie van de groep Borrelia burgdorferi. Bepaalde tekensoorten kunnen die bacterie dragen. Als een besmette teek een mens bijt om bloed te zuigen, kan de infectie overgedragen worden. Hoe langer een besmette teek blijft hangen, hoe meer tijd de bacterie heeft om zich te verplaatsen naar het menselijke lichaam. Daarom is het belangrijk dat je een teek snel verwijdert. Als een Ixodes ricinus je bijt, is de kans op besmetting klein als je de teek binnen de 12 tot 24 uur verwijdert. Controleer jezelf dus altijd onmiddellijk nadat je in de natuur geweest bent.

Erythema migransBlauwe ringvorm (donkere huid)Als de ziekte zich toch ontwikkelt, gaat dat gepaard met een aantal specifieke symptomen. In meer dan 90 procent van de gevallen verschijnt er rond de tekenbeet een rode plek die almaar groter wordt. Na een aantal weken verdwijnt die plek, zonder dat je genezen bent. Bij mensen met een donkere huidskleur heeft de plek een blauwe kleur. Op een donkere huid is deze plek vaak moeilijker te herkennen. Daarom is het belangrijk dat alle symptomen worden opgevolgd. Symptomen zoals koorts, vermoeidheid en spier- en hoofdpijn (in ongeveer 25% van de gevallen) zijn ook mogelijk. Heb je één van die symptomen? Ga dan naar de huisarts voor behandeling. De ziekte van Lyme kan je behandelen met antibiotica. Een correcte diagnose is belangrijk voor een efficiënte behandeling. 

Symptomen tekenbeetAls de ziekte van Lyme tijdig vastgesteld en correct behandeld wordt, dan genees je meestal snel en is er zelden een effect op je verdere leven. Als je een tekenbeet niet behandelt, kan de bacterie zich verspreiden naar andere delen van je lichaam. Vooral naar je gewrichten en je centrale zenuwstelsel, maar ook naar je hart. Daardoor kun je weken of zelfs maanden na een tekenbeet artritis of neurologische aandoeningen krijgen. Word je dan meteen behandeld? Dan is er nog steeds een grote kans op herstel. Een overlijden als gevolg van de ziekte van Lyme is zeer uitzonderlijk. In Vlaanderen werd tussen 1998 (eerste beschikbare gegevens) en 2014 geen enkel overlijden geregistreerd.  

Het bestaan van chronische lyme is tot op heden niet bewezen. Het is wel mogelijk dat je na een infectie een aantal symptomen behoudt. Dat staat bekend als het Post-Treatment Lyme-syndroom. De oorzaak van dit syndroom is nog niet helemaal bekend. Wetenschappers nemen aan dat de klachten het resultaat zijn van blijvende schade na een infectie met de ziekte van Lyme, en niet van een voortdurende infectie. De term chronische lyme moet je dan ook vermijden.

Je kan meermaals de ziekte van Lyme doormaken. Elke nieuwe tekenbeet vormt een nieuwe kans op besmetting met de ziekte van Lyme. Controle op tekenbeten blijft noodzakelijk.

Hoe kan je jezelf controleren op tekenbeten?

Controleer van kop tot teen (wit, cirkel, zonder logo) (web)Een teek is erg klein en een beet ervan is pijnloos. Bovendien zoekt ze naar een warm plekje om zich vast te hechten. Dat kan overal op je lichaam zijn, vaak op plaatsen waar de teek moeilijker zichtbaar is. Controleer dus goed je hele lichaam! Niet alleen je armen, benen, borstkas en buik, maar ook je:

  • Hoofd
  • Haarlijn
  • Achter de oren
  • Oksels
  • Navel
  • Lies
  • Bilnaad
  • Knieholte
  • Tussen de tenen

Tip! Laat anderen je helpen of gebruik een spiegel.

Wanneer controleer je op tekenbeten?

Om te voorkomen dat de bacterie Borrelia burgdorferi zich in je lichaam verspreidt, is het belangrijk om jezelf altijd meteen te controleren nadat je in de natuur geweest bent.

Controleer jezelf dezelfde dag nog:

  • nadat je een wandeling in het bos, het park, op de heide of in de duinen gemaakt hebt;
  • nadat je een buitenactiviteit met de jeugdbeweging op kamp gehad hebt;
  • nadat je een trektocht gemaakt hebt;
  • nadat je je vakantie in een gebied met veel teken doorgebracht hebt.

Heb je veel last van teken in je tuin? Controleer jezelf dan elke avond. Maak van de controle een gewoonte bij het slapengaan.

Hoe verwijder je een teek?
Gebruik een tekenkaart correct (horizontaal) (zonder logo)

De bacterie die de ziekte van Lyme veroorzaakt, zit vaak in de darm van een teek. Daarom is het belangrijk dat je een teek correct verwijdert. En dat is niet moeilijk.  

  • Verwijder de teek rustig en in één beweging met een tekenverwijderaar.
  • Knijp de teek niet plat, want zo vergroot je de kans dat ze je besmet.
  • Gebruik geen alcohol, jodium, zeep, ether of olie, want daarmee verhoogt het risico dat de teek overgeeft en zo ziektekiemen doorgeeft.
  • Verbrand de teek niet.
  • Draai niet aan de teekManipuleer een teek niet (met tekst, zonder logo)

Volg deze richtlijnen en vermijd dus zeker manipulaties van de teek, zoals knijpen en draaien. Want elke manipulatie kan een teek doen braken, waardoor het risico op besmetting verhoogt. Wanneer je draait is bovendien de kans groter dat er monddelen achter blijven. Dit verhoogt de kans op besmetting niet, maar mensen maken zich wel ongerust over dat stukje in hun huid.

Wat doe je na een tekenbeet?
Afbeelding sociale media - Symptomen

Als je een teek verwijderd hebt, is het belangrijk dat je de tekenbeet goed opvolgt:

  • Let een maand lang op mogelijke symptomen. Noteer als ouder de datum van de tekenbeet van je kind in je agenda met wekelijkse herinneringen om naar de plaats van de tekenbeet te kijken. Opvolging is belangrijk om in geval van ziekte een correcte behandeling te kunnen opstarten.

Een belangrijk signaal van de ziekte van Lyme is een rode, ringvormige plek op de plaats van de tekenbeet die geleidelijk aan groter wordt (het erythema migrans). Deze plek verschijnt niet meteen, maar na enkele dagen of weken. Bij mensen met een donkere huidskleur is die plek blauw. Ook symptomen die lijken op griep (koorts en gewrichts-, keel- of spierpijn) kunnen het gevolg zijn van een tekenbeet.

Wat kan je doen om tekenbeten te vermijden?

Preventiemaatregelen voor een tekenbeet. (web)Tekenbeten helemaal uitsluiten is onmogelijk. Daarom moet je jezelf elke keer meteen controleren nadat je in de natuur geweest bent. Je kunt wel een aantal maatregelen nemen om de kans op tekenbeten te verkleinen:

  • Blijf zo veel mogelijk op de paden.
  • Draag gesloten schoenen en kleding die je armen en benen bedekt. Stop je broekspijpen in je kousen.
  • Draag lichtgekleurde kleding, dan zie je een teek beter.
  • Gebruik een insectenwerend middel met bijvoorbeeld DEET op je onbedekte huid.

Opgelet, deze maatregelen bieden geen 100% garantie op het vermijden van tekenbeten. Daarnaast is het in de zomer ook niet altijd haalbaar om lange kleding te dragen. Uit onderzoek blijkt dan ook dat deze adviezen niet vaak opgevolgd worden door mensen. Het is dan ook heel belangrijk om te controleren op tekenbeten, deze te verwijderen en ook de symptomen op te volgen!