Uitgebreide basisinformatie over teken en de ziekte van Lyme

Wat is een teek?

Teken op nagelTeken zijn bloedzuigende parasieten die behoren tot de spinachtigen. Het zijn dus geen insecten. Ze voeden zich met bloed van zoogdieren, vogels, en soms ook reptielen en amfibieën.  De meest voorkomende teek bij de mens in Europa is de harde teek Ixodes ricinus (schapenteek).

Het lichaam van de teek is rond tot ovaal en is, van opzij gezien, plat. Volgezogen teken zijn bijna bolvormig. De grootte van de teek hangt af van het ontwikkelingsstadium en de soort. Larven zijn 0.5 tot 1 mm groot en hebben zes poten. Nymfen en adulten hebben acht poten en zijn respectievelijk 2 tot 3.5 mm en 7 tot 15 mm groot. Ixodes ricinus is bruin-zwart van kleur.

De beet van een teek is pijnloos omdat de teek samen met zijn speeksel ook verdovings- en antistollingsstoffen uitscheidt. Je voelt de teek niet bijten en hij zoekt vaak een warm (en dus niet goed zichtbaar) plekje. Daarom is het belangrijk om je goed en grondig op tekenbeten te controleren. 

Waar komen teken voor?

Teken komen voornamelijk voor in bossen, de heide, weilanden, parken, tuinen en zelfs in duinen.  De teken bevinden zich voornamelijk op de bodem, bv. tussen de dode bladeren, of in de onderste lagen van de vegetatie. Bij het zoeken naar een nieuwe gastheer klimmen of kruipen ze op hoog gras, varens en lage struiken tot een hoogte van 20-70 cm. Eenmaal op het lichaam kruipt de teek verder op zoek naar een geschikte plaats om zich vast te hechten. Een teek springt niet, en laat zich ook niet uit een boom vallen. 

Teken kunnen het hele jaar actief zijn, maar ze zijn voornamelijk actief tussen maart en oktober (buitentemperaturen van meer dan 7-10°C). De meeste tekenbeten worden dan ook opgelopen in de maanden mei, juni en juli, wanneer het warmer is en mensen meer buitenkomen in de natuur.

Wat is de ziekte van Lyme?

De zieke van Lyme, oftewel Lyme borreliose, is een infectieziekte die veroorzaakt wordt door een bacterie van de groep Borrelia burgdorferi. Deze ziekte wordt overgedragen op de mens via bepaalde tekensoorten, als deze zelf besmet zijn met de Borrelia burgdorferi-bacterie. Een besmette teek kan deze infectie overdragen op mensen door bloed te zuigen. Bij het bloed zuigen zal de bacterie van teek overgaan naar de mens. Hoe langer de teek blijft hangen bij de mens, hoe meer tijd de bacterie heeft om zich te verplaatsen naar de mens. Daarom is het belangrijk dat een teek snel wordt verwijderd. Algemeen is de kans op besmetting bij I. ricinus (meest voorkomende tekensoort in Europa) klein als de teek binnen de 12 à 24 uur verwijderd wordt. Daarom is het belangrijk om jezelf diezelfde avond nog te controleren!

Erythema migransBlauwe ringvorm (donkere huid)Wanneer de ziekte zich toch ontwikkelt, dan komen een aantal symptomen het vaakst voor. Het meest voorkomende ziekteverschijnsel is de rode plek die groter wordt, die zich in meer dan 90% van de gevallen ontwikkeld. De vlek wordt meestal 5 tot 15 cm groot en verdwijnt na een aantal weken vanzelf, zonder dat je genezen bent. Bij mensen met een donkere huidskleur heeft de plek een blauwe kleur. Ook andere symptomen zijn mogelijk, bv. koorts, vermoeidheid, spier- en hoofdpijn (in ongeveer 25% van de gevallen). Indien iemand deze symptomen vertoont, is het belangrijk dat die persoon naar de dokter gaat voor een behandeling met antibiotica.  Het is belangrijk dat de correcte diagnose wordt gesteld voor de behandeling wordt opgestart.  De rode vlek is meestal erg typisch, waardoor snel een juiste diagnose kan gesteld worden en de behandeling opgestart kan worden.

Symptomen tekenbeetIndien de ziekte van Lyme tijdig wordt vastgesteld en correct behandeld wordt, dan geneest de patiënt meestal snel en is er zelden effect op het verdere leven. Eenmaal aanwezig in het lichaam en zonder behandeling kan de bacterie zich verspreiden naar andere delen van het lichaam, vooral naar de gewrichten en het centraal zenuwstelsel en, minder frequent, naar het hart. In bepaalde gevallen ligt zij dan aan de oorsprong van laattijdige verschijnselen, weken tot maanden na de beet, zoals artritis of neurologische aandoeningen. Indien er dan behandeld wordt, is er nog steeds een grote kans op herstel. Overlijdens door Lyme borreliose zijn zeer uitzonderlijk. In Vlaanderen werd tussen 1998 (eerste beschikbare gegevens) en 2014 geen enkel overlijden door Lyme geregistreerd.  

Het bestaan van zogenaamde “chronische Lyme” is tot op heden niet aangetoond. Wel kunnen sommige patiënten na het doormaken van een infectie met de ziekte van Lyme een aantal symptomen behouden, wat men het Post-treatment Lyme-syndroom noemt. De oorzaak hiervan is nog niet helemaal bekend, maar vanuit wetenschappelijk oogpunt gaat men ervan uit dat de klachten voortkomen uit een blijvende schade na een infectie met de ziekte van Lyme, niet van een voortdurende infectie.  Het begrip “chronische Lyme” moet dan ook vermeden worden.

Hoe kan je jezelf controleren op tekenbeten?

Controleer van kop tot teen (wit, cirkel, zonder logo) (web)Een teek is erg klein, zijn beet is pijnloos en hij zoekt naar een warm plekje om zich vast te hechten. Dat kan overal op je lichaam zijn en vaak op plaatsen waar de teek moeilijker zichtbaar is. Controleer je dus ook overal!  Niet enkel je armen, benen, borstkas en buik, maar ook

  • Hoofd
  • Haarlijn
  • Achter de oren
  • Oksels
  • Navel
  • Lies
  • Bilnaad
  • Knieholte
  • Tussen de tenen

Laat anderen je helpen of gebruik een spiegel.

Wanneer controleer je op tekenbeten?

Wanneer een teek besmet met de Lyme-bacterie bijt, draagt deze de bacterie niet altijd over en meestal ook niet meteen. Algemeen is de kans op besmetting bij I. ricinus (meest voorkomende tekensoort in Europa) klein als de teek binnen de 12 à 24 uur verwijderd wordt. Daarom is het belangrijk om jezelf dezelfde dag nog te controleren!

Controleer jezelf dezelfde dag nog:

  • nadat je gaan wandelen bent in het bos, in een park, op de heide of in de duinen.
  • op kamp met de jeugdbeweging.
  • tijdens een trektocht, op vakantie in een gebied met veel teken, ...

Heb je veel last van teken in je tuin? Controleer je dan ook elke avond. Maak er een gewoonte van bij het slapengaan.

Hoe verwijder je een teek?

Gebruik een tekenkaart correct (horizontaal) (zonder logo)Een teek verwijderen is niet moeilijk, maar het is wel belangrijk dat je dit op de juiste manier doet omdat de bacterie die de ziekte van Lyme veroorzaakt het vaakst in de darm van de teek zit. Als je de teek te sterk gaat manipuleren, kan hij gaan braken en zo wordt de kans op besmetting groter. Daarom volg je best volgende tips:

Manipuleer een teek niet (met tekst, zonder logo)Verwijder de teek rustig in één beweging.

  • Knijp een teek niet plat, want dan kan hij de bacterie die de ziekte van Lyme veroorzaakt, doorgeven.
  • Draai niet aan een teek.
  • Gebruik geen alcohol, jodium, zeep, ether of olie. Zo vermijd je dat de teek ziektekiemen doorgeeft door over te geven.
  • Verbrand de teek ook niet.

Elke manipulatie kan de teek doen braken.  Je verhoogt zo het risico op besmetting. Zo vermijd je ook dat er monddeeltjes in de huid achterblijven.  Trek de teek er in één beweging uit met een tekenverwijderaar.

Wat doe je na een tekenbeet?

Afbeelding sociale media - SymptomenBelangrijk na het verwijderen van een tekenbeet is het opvolgen ervan. Dit kan je doen door:

Een maand lang alle symptomen op te volgen. Als ouder is het ook belangrijk om je kind mee op te volgen. Schrijf de datum van de tekenbeet in je agenda, met herinneringen om de week om naar de plaats van de tekenbeet te kijken.

Een belangrijk signaal van de ziekte van Lyme is immers een rode ringvormige plek op de plaats van de tekenbeet die geleidelijk aan groter wordt (het erythema migrans). Deze plek verschijnt niet meteen, maar na enkele dagen tot enkele weken. Bij mensen met een donkere huidskleur is deze ring blauwkleurig. Ook symptomen die lijken op griep (koorts, gewrichts- keel- of spierpijn) kunnen optreden.

Wat kan je doen om tekenbeten te vermijden?

Preventiemaatregelen voor een tekenbeet. (web)Het volledig vermijden van tekenbeten is moeilijk, daarom controleer je best dezelfde dag nog wanneer je in de natuur bent geweest. Wel kan je een aantal maatregelen nemen om tekenbeten zoveel mogelijk te voorkomen:

  • Blijf zo veel mogelijk op de paden.
  • Draag kleding die je armen en benen bedekt en gesloten schoenen. Stop je broekspijpen in je kousen.
  • Draag lichtgekleurde kleding, dan zie je een teek beter.
  • Gebruik een insectenwerend middel met bijvoorbeeld DEET op je onbedekte huid.

Opgelet, deze maatregelen bieden geen 100% garantie op het vermijden van tekenbeten. Daarnaast is het in de zomer ook niet altijd haalbaar om lange kleding te dragen. Uit onderzoek blijkt dan ook dat deze adviezen niet vaak opgevolgd worden door mensen. Het is dan ook heel belangrijk om te controleren op tekenbeten, deze te verwijderen en ook de symptomen op te volgen!